Η Κατακόμβη της Βαρβαράκενας...

Αρχικά, θα θέλαμε να σας ευχηθούμε καλό χειμώνα. Συνεχίζουμε το ταξίδι μας στην άγνωστη υπόγεια Κίμωλο μας με την κατακόμβη της Βαρβαράκαινας. Τα στοιχεία που σας παραθέτουμε πηγάζουν από το βιβλίο του κυρίου Χαρίδημου Γ. Μουστάκα, Δικηγόρου : ''Περί του Προιστορικού Πολιτισμού Των Κυκλάδων Νήσων Η Νήσος Κίμωλος''.

'' Μερικαί Αρχαιολογικαί ανασκαφαί, ενεργηθείσαι εις Κίμωλον και εις την τοποθεσίαν Βαρβαράκενα κατά Ιούλιον 1953.

Κατά τας ανασκαφάς αίτινες έλαβον χώραν κατά Ιούλιον 1953 εν τω αγρώ της Ειρήνης, Γεωργίου Αντωνίου Σάρδη, ιερέως, εις θέσιν Βαρβαράκενα απεκαλύφθη σπήλαιον εσκαμμένον από αρχαιοτάτων χρόνων εντός του μαλακού σχετικώς βράχου, το οποίον χρονολογείται πιθανώς από των πρώτων Χριστιανικών χρόνων ή και παλαιότερον.

Το σπήλαιον αποτελείται εκ περισσοτέρων θαλάμων. Εις το έδαφος υπάρχουσι πολλοί τάφοι, οίτινες ανευρέθησαν καλυμμένοι με πορίνας πλάκας καλώς πελεκημένας. Οι τάφοι ευρέθησαν κενοί.

Ελάχιστα αντικείμενα και πήλιναι λυχνίαι χριστιανικαί ανευρέθησαν εντός αυτών. Προφανώς οι τάφοι ούτοι είχον συληθή προ πολλών ετών. Εντός ενός των τάφων τούτων ανευρέθη πήλινον τι αγγείον εις σχήμα θόλου, κωνοειδές όπερ φέρει την λέξιν ΦΙΛΟΥΜΕΝΑ γεγραμμένην δια κεφαλαίων ψηφίων.

Προφανώς η λέξις αυτή αναφέρεται εις όνομα αποθανούσης <<Φιλουμένη>> το δε αγγείον ετοποθετήθη εντός του τάφου κατά τον ενταφιασμόν της θανούσης,

Το εν λόγω σπήλαιον αποτελεί πιθανώς την είσοδον μεγαλυτέρου σπηλαίου όπερ εχρησιμοποιήθη κατά τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους ως Κατακόμβη, παρόμοιον με εκείνο όπερ ανευρέθη εν τη γείτονι νήσω Μήλω.

Ατυχώς αι εργασίαι των ανασκαφών ανεκόπησαν εν τη τοποθεσία ταύτη. Ελπίζεται δε ότι συνεχιζομένων των εργασιών τούτων θα έλθωμεν εις φως σπουδαία ευρήματα της Χριστιανικής περιόδου ή και παλαιότερων εποχών άτινα θα επιχύσωσι πληρέστερον  φως εις την Προιστορικήν και Χριστιανικήν εποχήν της νήσου Κιμώλου.

Υ.Γ.: Παρακαλείσθε θερμά όσοι γνωρίζετε την εν λόγω κατακόμβη να μην  επιχειρήσετε να μπείτε στο εσωτερικό της, καθώς υπάρχει σοβαρός κίνδυνος για τη ζωή σας.

( Η φωτογραφία με το πήλινο αγγείο αποτελεί έκθεμα του Αρχαιολογικού Μουσείου Κιμώλου)

Μια φωτογραφία και η ιστορία της...

ΚΙΜΩΛΟΣ ''Εσωτερικόν του Κάστρου Κιμώλου και κωδωνοστάσιον της Μητροπόλεως.'' Φωτ. Αρχ. Λαμπάκη ΧΑΕ 5288

KIMOLOS ' Interior of the Kastro of Kimolos and a belfry of the Metropolis.' Lambakis Phot. Arch. XAE 5288

Η φωτογραφία που βλέπετε δεν τίθεται στη διάθεση του κοινού  για πρώτη φορά. Τη βρίσκει κανείς και στον δεύτερο τόμο των ‘’Κιμωλιακών’’ χάρη στη φροντίδα του αείμνηστου παπά Γιάννη Ράμφου συγγραφέα και επιμελητή της έκδοσης, χωρίς όμως την ευκρίνεια με την οποία παρουσιάζεται εδώ χάρη στην επεξεργασία που προφανώς έχει υποστεί ως περιουσιακό στοιχείο του αρχείου της οικογένειας Λαμπάκη που την ανέβασε στο διαδίκτυο.

          Η απεικόνιση αυτή είναι ανεκτίμητη για τρεις λόγους.

          Για την ιστορική της αξία αυτή καθ’ αυτή

          Για το χρόνο που τραβήχτηκε

          Για την προσωπικότητα του ανθρώπου που αποθανάτισε τη συγκεκριμένη σκηνή πιο συγκεκριμένα του βυζαντινολόγου Γεωργίου Λαμπάκη (1854-1914).

          Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Βρισκόμαστε στις αρχές του 20^ου αιώνα. Όχι το 1903 όπως αναγράφεται στα Κιμωλιακά αλλά το 1904 όπου είναι δεδομένο ότι ο Λαμπάκης βρέθηκε στα μέρη μας για να αποθανατίσει με το φακό του τις κατακόμβες της Μήλου.

          Στη συγκεκριμένη φωτογραφία απεικονίζεται η ανατολική πλευρά του κάστρου της Κιμώλου που καταλήγει στη βορινή ‘’πόρτα’’ του συγκροτήματος  με φόντο το καμπαναριό της Οδηγήτριας. Λένε πως μια εικόνα αξίζει χίλιες λέξεις και γίνεται φανερό κοιτάζοντας τη φωτογραφία το πώς οι τοίχοι των σπιτιών σχημάτιζαν μια σχεδόν απροσπέλαστη εξωτερική οχύρωση.

          Η πλήρης απεικόνιση του κάστρου όπως φαίνεται στη δεύτερη φωτογραφία κάνει ακόμα πιο κατανοητό το γιατί ο κάθε εισβολέας στα χρόνια των πειρατών ακόμα κι αν περνούσε το εξωτερικό επίπεδο θα ‘πρεπε να καταβάλλει μεγάλο κόστος μέχρι να φτάσει στην ολική κατάληψη του.

          Ας γυρίσουμε στην πρώτη φωτογραφία. Είναι προφανές ότι το κάστρο εκείνο τον καιρό κατοικείται και είναι αναπόσπαστο κομμάτι στη ζωή του χωριού και του νησιού, ενώ ο Λαμπάκης εκτός από λαμπρός επιστήμονας αποδεικνύεται και εξαιρετικός καλλιτέχνης. Όπως τονίζουν οι μελετητές του έργου του σκηνοθετεί τις πόζες που τραβάει και η πρωτόγονη μηχανή του δεν τον εμποδίζει ούτε κατ’ ελάχιστο να πετύχει το αποτέλεσμα που θέλει.

          Έτσι βλέπουμε να εμφανίζεται στη φωτογραφία μια εξαιρετική μικρογραφία της τοπικής κοινωνίας όπως ακριβώς ήτανε εκείνο τον καιρό.  Ουσιαστικά δεν έχουμε μπει ακόμα στην εποχή της εικόνας και οι σύγχρονοί του ενδεχομένως να μην αντιλαμβάνονται τη δύναμη και την αξία μιας φωτογραφίας με τον τρόπο που την ένοιωθε απόλυτα ο πρωτοπόρος δημιουργός τέτοιων εικόνων, παντρεύοντας την επιστήμη με την τεχνολογία της εποχής.

          Προφανώς ότι απεικονίζεται στην φωτογραφική ‘’πλάκα’’ τραβήχτηκε σε μέρα γιορτής ή αργίας αν κρίνουμε από την επιμελημένη αμφίεση των κατοίκων που συμμετέχουν στη σκηνή. Είναι εντυπωσιακό ότι ακόμα και στην Κίμωλο της ‘’άγονης γραμμής’’ γίνεται φανερή η διαδικασία της προϊούσας αστικής διαμόρφωσης  καθώς βλέπουμε δίπλα σχεδόν στη γυναίκα με το παραδοσιακό μαντήλι, την κυρία που προστατεύει το κεφάλι της από τον καλοκαιριάτικο ήλιο με ευρωπαϊκού τύπου ομπρέλα!

          Κατά την διάρκεια της παραμονής του στην Κίμωλο ο σπουδαίος αυτός άνθρωπος δεν περιορίστηκε στο να βγάζει φωτογραφίες. Όπως πληροφορούμαστε από μια έκδοση του 1947-εκδόσεις Φοίνιξ-που συνέταξε ο τότε ακόμα αρχιμανδρίτης και στη συνέχεια πρώτος μητροπολίτης Κω και Νισύρου μετά την απελευθέρωση των Δωδεκανήσων Εμμανουήλ Καρπάθιος, ο Λαμπάκης επισκέπτεται την μοναχή ακόμα και μετέπειτα οσία της Κιμώλου Μεθοδία στο ‘’στιάδι’’ της (ασκητήριο) που βρισκόταν εντός του κάστρου όσο ήταν ακόμα στη ζωή καθώς κοιμήθηκε το 1908.

          Ο απόφοιτος της Ριζαρείου εκκλησιαστικής σχολής δεν έχει αμφιβολίες για την αγιότητα της που περιγράφεται στο κείμενο του μητροπολίτη με τα παρακάτω λόγια:

Κατὰ μήνα Αὔγουστον τοῦ ἔτους 1904, ὁ Γεώργιος Λαμπάκης, γνωστὸς Ἀρχαιολόγος τῶν Χριστιανικῶν Μνημείων, εἶχεν ἐπισκεφθῆ τὴν Κίμωλον. Ἐπεσκέφθη εἰς τὸ ἀσκητήριόν της τὴν Μοναχὴν Μεθοδίαν, καὶ ἔμεινεν ἐκστατικὸς διὰ τὴν ἀναβίωσιν τοῦ ἁγνοῦ ἀρχαίου ἀσκητικοῦ βίου. Κατὰ τὴν διαμονήν του δὲ εἰς τὴν Κίμωλον μίαν σύστασιν ἀπηύθυνε πρὸς τοὺς Κιμωλίους : «Μὴν τὴν ἀφίσετε νὰ φύγῃ ἀπὸ τὸν τόπον αὐτόν· εἶναι εὐλογία διὰ τὴν Κίμωλον ἡ παρουσία της

Ευλογία τιμή και τύχη αποτελεί και για μας το γεγονός ότι τέτοιοι σπουδαίοι άνθρωποι επισκέφθηκαν τη γη των προγόνων μας και όχι απλά αποθανάτισαν στιγμές της ιστορίας του τόπου αλλά την επηρέασαν και σε κάποιο βαθμό με την κατάθεση ψυχής την οποία έκαναν. Γι’ αυτό κι αξίζει να επανέλθουμε στον Λαμπάκη παρουσιάζοντας μια εικόνα του τεράστιου έργου που άφησε πίσω του.

Για την ώρα μένουμε στο γεγονός ότι η αρχική εικόνα είναι καταχωρημένη στο αρχείο της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας (Χ.Α.Ε. όπως αναγράφεται στην λεζάντα της φωτογραφίας) την οποία ίδρυσε ο ίδιος το 1884 και η οποία αποτέλεσε τον οδικό χάρτη για την δημιουργία του σημερινού Βυζαντινού μουσείου. 

    (Το κάστρο το 1904)

       

 (Το κάστρο σήμερα)

Το Θεριό της Λίμνης

Εκ των κυκλουμένων εις τον λαόν παραδόσεων σημειώνομεν την περί του << Θεριού της Λίμνης>>, τοποθεσίας εις την ακτήν παρά τα Ελληνικά (βλ. εικ. 2), προς δυσμάς του συνοικισμού της Κιμώλου.

<< Λίγο πιο πάνω από την Λίμνη είναι ένα πηγάδι μεσ' στον ποταμό. Το πηγάδι είναι σε σταυροδρόμι. Αυτού που ήτανε το πηγάδι οι παλαιοί δεν ηπαίρνανε ποτέ νερό, γιατί εφοβούνταν το Θεριό της λίμνης, που βαστούσε όλο το μέρος.
Μια φορά ήκαμε πολύ κακό νερό(=μεγάλην βροχήν) το χειμώνα. Το νερό τση βροχής με τη σαβούρα(=χώματα) το σαβούρωσε(=το εσκέπασε) το Θεριό κ' ήμεινε η ραχοκοκκαλιά του σαν ένα καΐκι μεγάλο. Όσοι ηρχούντανε στο μέρος αυτό κ' ημπροβαίρνανε στον Αυγερινό(=τοποθεσία) κ' ηβλέπανε το Θεριό αλλάζανε δρόμο.
Σήμερα για κείνο που φωνάζει πολύ ωργισμένος λένε: <<γιάντα κάνεις σαν το Θεριό τση λίμνης;>>
Το Θεριό αυτό κανένα δεν ηπείραζε>> (χφ. σ.198-199).

Εις την διήγησιν ταύτην διασώζεται παλαιά δοξασία προφανώς περί εναλίου δαίμονος. Σημειωτέον ότι εις την εγγύς θέσιν Ελληνικά υπήρχεν αρχαίος οικισμός.    Πηγή <<Κιμωλιακά>> τόμος Β'

Η κατακόμβη της Μαρινούς...

Πριν σας παραθέσουμε το άρθρο, θα θέλαμε να σας ζητήσουμε συγγνώμη που καθυστερήσαμε να ανανεώσουμε το ιστολόγιο μας. Θα κάνουμε μια μικρή παύση όσον αφορά τη συνέχεια των άρθρων για την επανάσταση του 1821 και με αφορμή την ανακήρυξη της Μήλου ως << Ιερά Νήσος>>, λόγω των κατακομβών του νησιού ( πρωτοχριστιανικό μνημείο), θα σας ταξιδέψουμε στην άγνωστη υπόγεια Κίμωλο! Πόσοι από εσάς φαντάζεστε τι μπορεί να κρύβεται κάτω από το έδαφος που πατάτε;

Στα Κιμωλιακά, Ιωάννου Σπ. Ράμφου, Πρωτοπρεσβυτέρου,( τόμος Β), υπάρχουν αναφορές ότι: '' Ανασκαφαί προς εύρεσιν παλαιοχριστιανικών ή της βυζαντινής περιόδου μνημείων δεν εγένοντο μέχρι σήμερον εν Κιμώλω. Είμεθα όμως εις θέσιν να γνωρίζωμεν ότι υπάρχουν και ενταύθα, ως εν Μήλω, κατακόμβαι ανερεύνητοι εις την θέσιν Λίμνη, ένθα ευρίσκετο η αρχαία πόλις της νήσου και εις την θέσιν Μαρινούς της περιοχής του Επάνω Κλήματος, κειμένης εις το βόρειον άκρον της σημερινής κωμοπόλεως. Ο περιηγητής Olivier, επισκεφθείς την νήσον τω 1794, κάμνει λόγον περί κατακομβών εις την θέσιν Λίμνη χωρίς να διευκρινίζη αν αυταί είναι χριστιανικαί (βλ. Voyage dans l' empire Othoman, τ. 2, σ. 192). 

Επίσης, αναφέρεται ότι στο βάθος της κατακόμβης της Μαρινούς, εσώζοντο ίχνη αρκοσολίων ( = arcus (αψίδα) + solium ( θρόνος) νεκρινό κρεβάτι, η σαρκοφάγος. Συνήθως ονομάζονται έτσι τα μνημεία που βρίσκονται σε χριστιανικές κατακόμβες). 

Επιπρόσθετα, αναφορές γίνονται και στο βιβλίο '' Περί του προιστορικού πολιτισμού των Κυκλάδων νήσων η νήσος Κίμωλος'', Χαρίδημου Γ. Μουστάκα, Δικηγόρου.

'' Πήλινη λυχνία ανευρεθείσα εντός σπηλαίου ευρισκομένου εις θέσιν Μαρινούς της νήσου Κιμώλου.

Η λυχνία αυτή φέρουσα λαβήν, αποτελείται εξ' ενός κυλινδρικού δοχείου επιμήκους. Φέρει εις το άνω μέρος του δοχείου οπήν, δι' ής και πληρούτο ελαίου. Επί της προεξοχής υπάρχει μικρά οπή προς τοποθέτησιν του φυτιλίου. Έχει κατασκευασθή με ερυθρόν πηλόν, και φέρει διακοσμητικά χριστιανικά σύμβολα, σκαλισμένα εν αναγλύφω επί της άνω επιφανείας του.

Δυστυχώς η κακή διατήρησις της λυχνίας ταύτης δεν μας επιτρέπει να εξακριβώσωμεν επακριβώς τα σύμβολα ταύτα.

Έχει μήκος 11 εκατοστών και πλάτος 7 εκ. Χρονολογείται από του 5ου ή 6ου αιώνος μ. Χ.

Η λυχνία αυτή έχει κατασκευασθή με μήτραν ( καλούπι), αποτελείται δε από δύο πήλινα όστρακα άτινα ηνώθησαν μεταξύ των προτού ψηθώσιν. 

Η εν λόγω λυχνία ανευρέθη εντός υπογείου στενής και σκοτεινής σήραγγος ήτις έχει ανοιγή εντός του βράχου εις μήκον πλέον των 50 μέτρων, εις θέσιν Μαρινούς,( παρά τον Αγ. Ευστάθιον). Η σήραγξ αυτή εύρηται εντός της ιδιοκτησίας του μακαρίτου Ιωάννου Κυπριανού. Την εν λόγω σήραγγα επεσκέφθην και εισήλθον εν αυτή εν έτει 1930. Πιθανώς η σηραγξ αύτη να εχρησιμοποιηθή εις παλαιάν εποχήν παρά των κατοίκων της νήσου προς απόκρυψιν των από τας επιδρομάς πειρατών ή απετέλει κατακόμβην.

Διαβάζοντας όλες τις παραπάνω αναφορές, δε θα μπορούσαμε να μην μπούμε στη διαδικασία να ψάξουμε να τις βρούμε, πράγμα που ήταν αρκετά δύσκολο αλλά ,για εμάς, όχι και ακατόρθωτο. Στην αναζήτηση μας λοιπόν για τις κατακόμβες, τη θέση τους μας υπέδειξε ένας εξαίρετος κύριος και έτσι τα πράγματα για εμάς έγιναν λίγο πιο εύκολα και ξεκινήσαμε να τις επισκεφθούμε.

 Ψάχνοντας για αρκετή ώρα χωρίς αποτέλεσμα, αρχίσαμε να πιστεύουμε πως δεν θα καταφέρουμε να τις εντοπίσουμε, όμως, μη μπορώντας να συμβιβαστούμε με την ιδέα πως θα φύγουμε άπραγοι, συνεχίσαμε και τελικά δικαιωθήκαμε.

 Η είσοδος της κατακόμβης της Μαρινούς, ήταν ήδη μπροστά στα μάτια μας και εντέχνως καλυμμένη. Αρχίσαμε λοιπόν, να ''ξεφράζουμε'' την είσοδό, με αποτέλεσμα να μας αποκαλυφθεί ένας μικρός προθάλαμος στα δεξιά της, καθώς και το εσωτερικό της. Η χαρά μας ήταν απερίγραπτη, σιγά σιγά και με προσοχή ξεκινήσαμε την εξερεύνηση με τη βοήθεια των φακών, οι οποίοι αποτελούσαν την μόνη πηγή φωτός μέσα στον χώρο. Για να εισχωρήσουμε στην κατακόμβη αναγκαστήκαμε να συρθούμε,  καθώς η είσοδος ήταν μερικώς μπαζωμένη από φυσικούς εξωτερικούς παράγοντες.

 Στο εσωτερικό υπήρχαν μικροί διάδρομοι οι οποίοι κατέληγαν σε μεγαλύτερα δωμάτια. Προς μεγάλη μας έκπληξη παρατηρήσαμε ότι υπήρχε σκάλα που οδηγούσε σε έναν ΄΄ δεύτερο΄΄ όροφο του μνημείου, όπου υπήρχε ακόμα ένα δωμάτιο. Στη συνέχεια, τραβήξαμε τις απαιτούμενες φωτογραφίες και κατευθυνθήκαμε προς την έξοδο, λόγω του ότι η υγρασία είχε γίνει αρκετά ενοχλητική. Βγαίνοντας από την κατακόμβη, φροντίσαμε να καλύψουμε την είσοδο της έτσι ακριβώς όπως την βρήκαμε και πήραμε τον δρόμο της επιστροφής προς το χωριό, γεμάτοι χαρά και περηφάνια γι΄αυτό που είχαμε καταφέρει. Όμως το συναίσθημα που κυριαρχούσε μέσα μας ήταν η λύπη, διότι οι θησαυροί του τόπου μας εξακολουθούν να παραμένουν στην αφάνεια και στο έλεος του χρόνου. Το ταξίδι στην άγνωστη υπόγεια Κίμωλο συνεχίζεται....Να είστε όλοι καλά!

Υ. Γ. Ι: Ελπίζουμε πως μετά από τη συγκεκριμένη δημοσίευση, οι κρατικοί φορείς θα δείξουν την ίδια ευαισθησία που έδειξαν για τις κατακόμβες της Μήλου. Ευελπιστούμε πως ο Δήμος Κιμώλου, του οποίου η παρουσία ήταν αισθητή στην τελετή για τις κατακόμβες του γειτονικού νησιού, θα δείξει το ανάλογο ενδιαφέρον και για τον τόπο μας.

Υ.Γ. ΙΙ: Σε περίπτωση που υπάρχει σοβαρό ενδιαφέρον, προτίθεται κάποιο μέλος της ομάδας του History of Kimolos να σπάσει την ανωνυμία του και να υποδείξει το ακριβές σημείο, τόσο της προαναφερθείσας κατακόμβης, όσο και άλλων.

Υ. Γ. ΙΙΙ: Θα παρακαλούσαμε θερμά όποιος δεν γνωρίζει να μην προσπαθήσει να εισέλθει σε τέτοια μέρη γιατί υπάρχει υψηλός κίνδυνος για τη ζωή του.